“Modeli verdik, döküm çıktı ama ölçü tutmadı!”
Bu cümleyi meslek hayatımızda kaç kez duyduk? Genelde hemen modelci suçlanır, “Çekme payını yanlış vermişsin usta” denir. Ama işin aslı her zaman öyle değil. Özellikle Yeşil Kum (Yaş Kum) kalıplamada işler kitaplarda yazdığı gibi yürümüyor.
Bugün biraz teknik terimleri (likidüs, solidüs, ötektik vs.) bir kenara bırakalım ve atölye diliyle şu Pik (GG) ve Sfero (GGG) arasındaki kavgayı, bir de şu meşhur “çekme payı” meselesini masaya yatıralım.
1. Pik Döküm (GG): “Uysal Çocuk”
Pik dökme demir (Lamel Grafitli), dökümcünün en sevdiği malzemedir. Neden mi? Çünkü söz dinler.
Pik döküm kalıba girdiğinde, dışarıdan içeriye doğru kabuk bağlayarak donar. Tıpkı bir gölün yüzeyinin buz tutması gibi. Dışarıda sert bir kabuk oluşur, içerisi yavaş yavaş donar. Bu kabuk, kalıp duvarını tutar. Metal, “Ben donarken biraz şişeceğim” dese bile, dıştaki kabuk “Dur bakalım, yerinde kal” der.
Bu yüzden Pik dökümde sürpriz azdır. Kitap ne diyorsa (%0.8 – %1.0) üç aşağı beş yukarı onu verir. Kalıbınız biraz yumuşak da olsa, Pik döküm kendini tutar.
2. Sfero Döküm (GGG): “Düzenbaz ve İnatçı”
Gelelim esas oğlana: Sfero (Küresel Grafitli). İşte modelcinin başını ağrıtan arkadaş bu.
Sfero, Pik gibi kabuk bağlamaz. Lapa gibi donar. Kalıbın her yeri aynı anda pelte kıvamına gelir. İçindeki grafitler küreleşmeye başladığında muazzam bir iç basınç yaratır. Sfero bu basınçla kalıp duvarına omuz atar: “Açılın ben geliyorum!”
İşte zurnanın zırt dediği yer burası: Kalıbınız ne kadar sert?
- Kalıbınız Yumuşaksa (Elle kalıplama veya düşük basınç): Sfero’nun basıncı kumu dışarı iter. Kalıp boşluğu genişler, parça şişer. Parça şişince ne olur? Soğurken yapacağı büzülmeyi telafi eder. Sen modele %1 çekme verirsin, parça bir çıkar ki modelle aynı boyda! Hatta bazen modelden büyük çıkar.
- Ders: Yumuşak kalıpta Sfero’ya çekme payı verilmez veya çok az verilir (%0 – %0.5).
- Kalıbınız Sertse (Disa, HWS, Reçineli Kum): Kum, Sfero’ya “Hop dedik, geçemezsin” der. Metal mecburen içeriye doğru sıkışır. İşte o zaman Sfero da paşa paşa %0.8 – %1.0 çeker.
3. Krom (Cr) Faktörü: Gizli Düşman
Bazen dökümcü, malzeme sert olsun diye içine Krom veya Molibden atar. Bu, modelci için “Alarm zillerinin çalması” demektir.
Krom, grafitin oluşmasını engeller. Grafit oluşmazsa, o içerideki “şişme/genleşme” etkisi kaybolur. Malzeme resmen çeliğe veya beyaz dökme demire döner. Eğer bir Sfero veya Pik işinde %1 Krom varsa, o artık eski bildiğiniz demir değildir. Standart cetveli çöpe atın. Çekme payını %1.2 – %1.5 aralığına, hatta daha yükseğe çekmeniz gerekir. Yoksa parça küçük çıkar, tornada paso kalmaz, iş hurdaya gider.
Özetle: Atölye İçin Altın Kurallar
Ezbere iş yapmamak için şu 3 soruyu mutlaka sorun:
- Hangi Malzeme?
- Pik: Rahat ol (%1 civarı).
- Sfero: Dikkatli ol.
- Kalıp Nasıl?
- Sert pres baskı mı? Normal çekme ver.
- Yerde el kalıbı mı? Sfero ise çekmeyi düşür, Pik ise aynen devam.
- İçinde “Baharat” (Alaşım) Var mı?
- Krom/Molibden: Çekme payını arttır. Malzeme kasılacak!
Son Söz: Modelcilik sadece teknik resme bakıp ahşabı/straforu işlemek değildir. Dökümcünün presinin gücünü, ocağının sıcaklığını ve içine attığı alaşımı bilmektir. Demirle inatlaşılmaz, huyunu suyunu bilmek gerekir.
Herkese firesiz dökümler, tutan ölçüler dilerim!